{"id":1055,"date":"2023-10-13T17:15:15","date_gmt":"2023-10-13T17:15:15","guid":{"rendered":"https:\/\/rse.is\/?p=1055"},"modified":"2023-10-13T17:53:29","modified_gmt":"2023-10-13T17:53:29","slug":"prentfrelsi-a-islandi-250-ar-fra-stofnun-hrappseyjarprentsmidju","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/rse.is\/index.php\/2023\/10\/13\/prentfrelsi-a-islandi-250-ar-fra-stofnun-hrappseyjarprentsmidju\/","title":{"rendered":"Prentfrelsi \u00e1 \u00cdslandi"},"content":{"rendered":"\n<h5 class=\"wp-block-heading\">\u2014 250 \u00e1r fr\u00e1 stofnun Hrappseyjarprentsmi\u00f0ju<\/h5>\n\n\n\n<h6 class=\"wp-block-heading\">Eftir Margr\u00e9ti Gunnarsd\u00f3ttur<\/h6>\n\n\n\n<p>\u00deess ver\u00f0ur minnst me\u00f0 m\u00e1l\u00feingi laugardaginn 14. okt\u00f3ber n\u00e6stkomandi a\u00f0 250 \u00e1r eru fr\u00e1 stofnun Hrappseyjarprentsmi\u00f0ju \u00e1ri\u00f0 1773. H\u00fan haf\u00f0i fyrst \u00edslenskra prentsmi\u00f0ja konungsleyfi til a\u00f0 prenta veraldleg rit. Marka\u00f0i stofnun prentsmi\u00f0junnar \u00fev\u00ed \u00fe\u00e1ttaskil. Tj\u00e1ningar- og prentfrelsi \u00e1 opinberum vettvangi r\u00edkti um skei\u00f0.<\/p>\n<p>Vindar n\u00fdrra t\u00edma h\u00f6f\u00f0u \u00e1rin \u00e1 undan leiki\u00f0 um danskt samf\u00e9lag, \u00fear sem tj\u00e1ningarfrelsi r\u00edkti \u00ed skamm\u00e6rri valdat\u00ed\u00f0 l\u00edfl\u00e6knis Kristj\u00e1ns VII, hins \u00fe\u00fdska Struensees, fr\u00e1 1770 til 1772. \u00deessi frelsisandi barst yfir Atlantshafi\u00f0 og festi r\u00e6tur \u00ed Brei\u00f0afir\u00f0i \u00fear sem prentsmi\u00f0jan t\u00f3k til starfa \u00e1 Hrappsey. Forystumenn um framtaki\u00f0 voru Bogi Benediktsson \u00ed Hrappsey og \u00d3lafur Olavius, sem undanfari\u00f0 haf\u00f0i stunda\u00f0 n\u00e1m \u00ed Kaupmannah\u00f6fn. Magn\u00fas Ketilsson s\u00fdsluma\u00f0ur \u00ed Dalas\u00fdslu bar lengst af hitann og \u00feungann af \u00fatg\u00e1fust\u00f6rfunum.<\/p>\n<p>T\u00edmariti\u00f0 <i>Islandske Maanedstidene<\/i> var undir ritstj\u00f3rn Magn\u00fasar og kom \u00fat reglulega \u00e1 \u00e1runum 1773-1776. S\u00fdsluma\u00f0urinn h\u00e9lt jafnan sj\u00e1lfur um pennann og m\u00e6lti \u00e1kaft fyrir frj\u00e1lsri verslun og uppbyggingu atvinnuvega \u00ed landinu, einkum landb\u00fana\u00f0ar. Magn\u00fas s\u00e1 fyrir s\u00e9r, eins og hann haf\u00f0i \u00fatsk\u00fdrt \u00e1\u00f0ur en prentsmi\u00f0jan h\u00f3f starfsemi \u00ed sk\u00fdrslu til Landsnefndarinnar fyrri \u00e1ri\u00f0 1771, a\u00f0 gagnlegt v\u00e6ri a\u00f0 gefa \u00fat \u00e1 \u00cdslandi rit um stj\u00f3rnm\u00e1l, si\u00f0al\u00e6rd\u00f3ma og efnahagsm\u00e1l. Efni af \u00fev\u00ed tagi myndi mennta landsmenn og auka hr\u00f3\u00f0ur d\u00f6nsku kr\u00fanunnar og trygg\u00f0 \u00cdslendinga vi\u00f0 hana. R\u00e9tt eins og Magn\u00fas v\u00e6nti \u00d3lafur Olavius g\u00f3\u00f0ra \u00e1vaxta af starfseminni f\u00f6\u00f0urlandinu til heilla.<\/p>\n<p>Nokkrar b\u00e6kur sem stu\u00f0la \u00e1ttu a\u00f0 umb\u00f3tum \u00ed landb\u00fana\u00f0i komu \u00fat me\u00f0an prentsmi\u00f0jan starfa\u00f0i. \u00dear \u00e1 me\u00f0al voru <i>Nokkrar tilraunir gj\u00f6r\u00f0ar me\u00f0 nokkrar s\u00e1\u00f0tegundir, Undirv\u00edsun um \u00fe\u00e1 \u00edslensku sau\u00f0fj\u00e1rhir\u00f0ing<\/i> og rit Bj\u00f6rns Halld\u00f3rssonar \u00ed Sau\u00f0lauksdal <i>Atli e\u00f0ur r\u00e1\u00f0agj\u00f6r\u00f0ir yngismanns um b\u00fana\u00f0 sinn<\/i>. \u00de\u00e1 er \u00feess a\u00f0 geta a\u00f0 <i>Ann\u00e1lar Bj\u00f6rns<\/i> \u00e1 Skar\u00f0s\u00e1 voru prenta\u00f0ir \u00ed Hrappsey og l\u00f6gfr\u00e6\u00f0irit um Norsku l\u00f6g og B\u00faal\u00f6g en jafnframt tilskipanir konungs. Einnig var gefi\u00f0 \u00fat skemmtiefni eins og kv\u00e6\u00f0i og r\u00edmur og vonu\u00f0ust forsvarsmenn til \u00feess a\u00f0 t\u00e6kif\u00e6ri myndi skapast til a\u00f0 gefa \u00fat \u00edslensk fornb\u00f3kmenntarit. Eitt rit af \u00fev\u00ed tagi kom \u00fat, <i>Sagan af Agli Skallagr\u00edmssyni<\/i>, \u00e1ri\u00f0 1782.<\/p>\n<p>J\u00f3n Helgason kemst a\u00f0 \u00feeirri ni\u00f0urst\u00f6\u00f0u \u00ed riti s\u00ednu <i>Hrappseyjarprentsmi\u00f0ja 1773-1794<\/i>, sem gefi\u00f0 var \u00fat af Hinu \u00edslenska fr\u00e6\u00f0afjelagi \u00ed Kaupmannah\u00f6fn \u00e1ri\u00f0 1928, a\u00f0 v\u00e6ntingar stofnenda prentsmi\u00f0junnar hef\u00f0u ekki r\u00e6st. En \u00fe\u00f3 hef\u00f0i starfsemi hennar leitt til aukinnar fj\u00f6lbreytni \u00ed \u00fatg\u00e1fu en fram til \u00feessa voru \u00fatgefnar b\u00e6kur \u00e1 \u00cdslandi eing\u00f6ngu gu\u00f0sor\u00f0arit. En verkefni \u00feeirra Boga, \u00d3lafs, sem a\u00f0eins var vi\u00f0lo\u00f0andi \u00ed upphafi, og Magn\u00fasar var aldrei au\u00f0velt. Eftir nokkurra \u00e1ra starfsemi bar\u00f0ist prentsmi\u00f0jan \u00ed b\u00f6kkum. Magn\u00fas Ketilsson skrifa\u00f0i \u00fe\u00e1 \u00ed br\u00e9fi til J\u00f3ns Eir\u00edkssonar \u00ed Kaupmannah\u00f6fn a\u00f0 hann v\u00e6ri or\u00f0inn m\u00e6ddur \u00e1 \u00fatg\u00e1fustritinu. H\u00f6rmungar Skaft\u00e1relda ger\u00f0u svo illt verra og fyrir lok \u00e1tj\u00e1ndu aldar var prentsmi\u00f0judraumurinn \u00ed Hrappsey \u00fati.<\/p>\n<p>M\u00e1l\u00feingi\u00f0, sem F\u00e9lag um \u00e1tj\u00e1ndu aldar fr\u00e6\u00f0i hefur veg og vanda af, og \u00fear sem stofnun og s\u00f6gu Hrappseyjarprentsmi\u00f0ju ver\u00f0ur minnst, fer fram \u00ed fyrirlestrarsal \u00e1 2. h\u00e6\u00f0 \u00ed \u00dej\u00f3\u00f0arb\u00f3khl\u00f6\u00f0unni. \u00dea\u00f0 hefst klukkan 13:30 og stendur til 16:15. Fjalla\u00f0 ver\u00f0ur um s\u00f6gu prentsmi\u00f0junnar \u00ed Hrappsey fr\u00e1 \u00fdmsum hli\u00f0um. Hrafnkell L\u00e1russon sagnfr\u00e6\u00f0ingur mun segja fr\u00e1 a\u00f0standendum Hrappseyjarprentsmi\u00f0ju, Sveinn Yngvi Egilsson, pr\u00f3fessor \u00ed \u00edslenskum b\u00f3kmenntum, mun fjalla um helstu efnisflokka \u00ed \u00fatg\u00e1furitum Hrappseyjarprentsmi\u00f0ju og Gu\u00f0r\u00fan Laufey Gu\u00f0mundsd\u00f3ttir sagnfr\u00e6\u00f0ingur gerir grein fyrir \u00fatg\u00e1fu fyrsta \u00edslenska t\u00edmaritsins sem gefi\u00f0 var \u00fat, <i>Islandske Maaneds-Tidender<\/i>. A\u00f0 lokum mun Krist\u00edn Bragad\u00f3ttir sagnfr\u00e6\u00f0ingur sk\u00fdra fr\u00e1 breytingum \u00e1 \u00fatg\u00e1fu b\u00f3ka fyrir \u00edslenskan almenning me\u00f0 tilkomu Hrappseyjarprentsmi\u00f0ju.<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u2014 250 \u00e1r fr\u00e1 stofnun Hrappseyjarprentsmi\u00f0ju Eftir Margr\u00e9ti Gunnarsd\u00f3ttur \u00deess ver\u00f0ur minnst me\u00f0 m\u00e1l\u00feingi laugardaginn 14. okt\u00f3ber n\u00e6stkomandi a\u00f0 250 \u00e1r eru fr\u00e1 stofnun Hrappseyjarprentsmi\u00f0ju \u00e1ri\u00f0 1773. H\u00fan haf\u00f0i fyrst \u00edslenskra prentsmi\u00f0ja konungsleyfi til a\u00f0 prenta veraldleg rit. Marka\u00f0i stofnun prentsmi\u00f0junnar \u00fev\u00ed \u00fe\u00e1ttaskil. Tj\u00e1ningar- og prentfrelsi \u00e1 opinberum vettvangi r\u00edkti um skei\u00f0. Vindar n\u00fdrra t\u00edma [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"brizy-blank-template.php","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"_uf_show_specific_survey":0,"_uf_disable_surveys":false,"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-1055","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-vidburdir"],"blocksy_meta":[],"aioseo_notices":[],"brizy_media":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/rse.is\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1055","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/rse.is\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/rse.is\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rse.is\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rse.is\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1055"}],"version-history":[{"count":32,"href":"https:\/\/rse.is\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1055\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1087,"href":"https:\/\/rse.is\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1055\/revisions\/1087"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/rse.is\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1055"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/rse.is\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1055"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/rse.is\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1055"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}